मनुच्या अंधारातून भीमाच्या प्रकाशाकडे नेणारी कविता

 “मनुच्या अंधारातून भीमाच्या प्रकाशाकडे नेणारी कविता…”

✒️ कविता : स्वलिखित | वैचारिक प्रेरणा : डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
© सर्व हक्क लेखकाकडे राखीव

काळी रात्र ती मनुची, जिथे स्त्रीला स्थान नव्हते, माणूस म्हणून जगण्याचे, तिला कोणतेच भान नव्हते.

चितेवर चढवून तिचे, अस्तित्व त्यांनी जाळले, पण माझ्या भीमाने गड्या, तिचे नशीबच बदलले!

"फेकून द्या त्या बेड्या", गर्जला माझा भीमराव, स्त्रीच्या सन्मानासाठी घातला, कायद्याचा घाव.

हिंदू कोड बिलाने दिला, तिला बापाचा हिस्सा, जगाला कळला मग, माझ्या भीमाचा किस्सा!

आज ती वाघिण होऊन, संसदेत धाडते, पुरुषांच्या बरोबरीने, जगावर राज्य मांडते.

जळायचं ते दिवस गेले, आता ती पेटून उठते, भीमाच्या एका कायद्यामुळे, ती आभाळ कवेत घेते . 

मनुच्या अंधारातून भीमाच्या प्रकाशाकडे : एका वैचारिक कवितेचे विश्लेषण

प्रस्तावना

    मराठी व हिंदी साहित्यपरंपरेत कविता ही केवळ सौंदर्याची अभिव्यक्ती नसून सामाजिक वास्तव मांडणारे आणि परिवर्तनाची दिशा दाखवणारे प्रभावी माध्यम राहिले आहे. “मनुच्या अंधारातून भीमाच्या प्रकाशाकडे” असा आशय असलेली कविता सामाजिक विषमता, जातीय भेदभाव आणि अन्यायकारक व्यवस्थेवर नेमका प्रहार करते. ही कविता मनुवादी विचारसरणीच्या अंधारातून बाहेर पडून डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी दिलेल्या समता, स्वातंत्र्य आणि न्यायाच्या प्रकाशाकडे जाण्याचा मार्ग दाखवते.

कवितेचे विश्लेषण

या कवितेत ‘मनु’ आणि ‘भीम’ ही दोन वेगळी विचारधारांची प्रतीके आहेत. ‘मनु’ म्हणजे जन्माधारित विषमता, शोषण आणि मानवतेचा संकोच करणारी व्यवस्था. या व्यवस्थेमुळे समाजातील मोठा वर्ग शिक्षण, अधिकार आणि सन्मानापासून वंचित राहिला. त्याउलट ‘भीम’ हा प्रकाश, जागृती, आत्मसन्मान आणि सामाजिक न्यायाचा प्रतीक आहे. कवितेत ‘भीमाचा प्रकाश’ म्हणजे अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची जाणीव, अधिकारांची ओळख आणि माणूस म्हणून जगण्याचा आत्मविश्वास. कवी या कवितेत अज्ञान, भीती आणि गुलामगिरीच्या मानसिकतेतून मुक्त होण्याचे आवाहन करतो.

कवितेचा सूर संघर्षशील असला तरी तो निराशावादी नाही. तो परिवर्तनावर विश्वास ठेवणारा आणि नव्या समाजनिर्मितीची आशा निर्माण करणारा आहे.

कवितेचा सामाजिक संदेश

या कवितेचा सामाजिक संदेश अत्यंत स्पष्ट आहे. कोणताही समाज तेव्हाच प्रगत होतो, जेव्हा त्यात समता, बंधुता आणि न्याय प्रस्थापित होतो. कविता शोषित, पीडित आणि उपेक्षित घटकांना आत्मसन्मानाने उभे राहण्याची प्रेरणा देते.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे विचार या कवितेचा केंद्रबिंदू आहेत. शिक्षण, संघटन आणि संघर्ष या त्रिसूत्रीवर आधारित सामाजिक परिवर्तनाचा संदेश कविता प्रभावीपणे मांडते. अन्याय सहन करणे नव्हे, तर त्याविरुद्ध प्रश्न विचारणे हाच खरा बदलाचा मार्ग आहे, हे या कवितेतून अधोरेखित होते.

अभ्यासाच्या दृष्टीने कवितेचे महत्त्व

अभ्यासाच्या दृष्टीने ही कविता अत्यंत महत्त्वाची आहे. ही कविता विद्यार्थ्यांना केवळ साहित्यिक आस्वाद देत नाही, तर समाजाकडे पाहण्याची चिकित्सक दृष्टी विकसित करते. स्पर्धा परीक्षा, सामाजिक अध्ययन, राज्यशास्त्र आणि साहित्य अभ्यासासाठी ही कविता उपयुक्त ठरते.

निबंध लेखन, भावार्थ लेखन, सामाजिक आशय स्पष्ट करणारे प्रश्न आणि मूल्याधिष्ठित शिक्षण यासाठी ही कविता प्रभावी ठरते. विद्यार्थ्यांमध्ये सामाजिक जाणीव, लोकशाही मूल्यांची समज आणि मानवी हक्कांविषयी जागरूकता निर्माण करण्याचे काम ही कविता करते.

निष्कर्ष 

एकंदरीत, “मनुच्या अंधारातून भीमाच्या प्रकाशाकडे” अशी वैचारिक कविता ही केवळ साहित्यकृती नसून सामाजिक परिवर्तनाचा दस्तऐवज आहे. ती आपल्याला अन्यायकारक परंपरांचा त्याग करून समतामूलक, न्यायाधिष्ठित आणि मानवी मूल्यांवर आधारित समाज घडवण्याची प्रेरणा देते. आजच्या काळात अशी साहित्यनिर्मिती अधिक अर्थपूर्ण आणि आवश्यक ठरते.